Chiều 26/8, Khoa Truyền thông và Văn hóa Đối ngoại, Học viện Ngoại giao phối hợp cùng Media AI Lab và Liên minh Niềm tin số (DTA) tổ chức chương trình tập huấn “Chiến dịch Tin AI?: Kiểm chứng tin giả - Nhận diện bẫy nhận thức và kỹ năng phòng vệ số”. Chương trình thu hút đông đảo sinh viên đến từ nhiều trường đại học, học viện trên địa bàn Hà Nội tham dự.
Khi AI làm “mờ” ranh giới thật – giả
Sự phát triển nhanh chóng của AI tạo sinh đang mở ra những phương thức mới trong sáng tạo, sản xuất và truyền tải nội dung. Chỉ với những công cụ ngày càng dễ tiếp cận, hình ảnh, âm thanh, video hay văn bản có thể được tạo dựng với độ chân thực cao. Điều này mang lại nhiều cơ hội, nhưng đồng thời cũng khiến việc phân biệt đâu là thông tin xác thực, đâu là nội dung giả mạo trở nên khó khăn hơn.
Trong môi trường số, tốc độ lan truyền của thông tin thường nhanh hơn tốc độ kiểm chứng. Một nội dung gây sốc, đánh trúng tâm lý tò mò, lo lắng hoặc phù hợp với định kiến sẵn có có thể nhanh chóng nhận được hàng nghìn lượt tương tác và chia sẻ trước khi người dùng kịp đặt câu hỏi về nguồn gốc và độ xác thực.
Đáng chú ý, không phải mọi thông tin sai lệch đều xuất hiện dưới dạng những nội dung dễ dàng nhận biết. Với sự hỗ trợ của AI, các nội dung giả mạo có thể được thiết kế ngày càng tinh vi, từ hình ảnh, video đến giọng nói và văn bản. Khi đó, thách thức không chỉ nằm ở công nghệ nhận diện mà còn ở chính khả năng suy xét, tư duy phản biện của người tiếp nhận.
Từ thực tế này, chương trình tập huấn hướng tới việc trang bị cho sinh viên những kiến thức và kỹ năng cần thiết để chủ động nhận diện, kiểm chứng thông tin, đồng thời nâng cao khả năng tự bảo vệ trước những rủi ro ngày càng phức tạp trên không gian mạng.
Tham gia chương trình có sinh viên đến từ Học viện Ngoại giao, Học viện An ninh Nhân dân, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Trường Đại học Luật Hà Nội.
Thông qua các nội dung trao đổi và thực hành, sinh viên được tiếp cận những kỹ năng cơ bản trong nhận diện tin giả, đánh giá nguồn tin, kiểm chứng thông tin và nhận biết những phương thức tác động đến tâm lý người dùng trong môi trường số.
“Kiểm trước – Tin sau”: một thói quen cần thiết
TS. Nguyễn Đồng Anh, Quyền Trưởng khoa Truyền thông và Văn hóa Đối ngoại, Học viện Ngoại giao, nhấn mạnh rằng trong bối cảnh AI đang làm thay đổi mạnh mẽ môi trường thông tin, tin giả và các nội dung giả mạo ngày càng trở nên tinh vi, khó nhận diện.
Theo TS. Nguyễn Đồng Anh, việc trang bị kỹ năng kiểm chứng, tư duy phản biện và ý thức trách nhiệm khi tiếp nhận, chia sẻ thông tin là yêu cầu cần thiết đối với sinh viên và người trẻ trong kỷ nguyên số.
Từ đó, hình thành thói quen “Kiểm trước - Tin sau” sẽ giúp người dùng chủ động hơn trước những thông tin có khả năng tác động mạnh đến cảm xúc hoặc phù hợp với niềm tin sẵn có. Đây không chỉ là kỹ năng sử dụng mạng xã hội mà còn là một phần quan trọng trong năng lực của công dân số.
Khi người dùng biết dừng lại trước một thông tin gây sốc, đặt câu hỏi về nguồn gốc, kiểm tra bằng những nguồn độc lập và cân nhắc trước khi chia sẻ, khả năng lan truyền của thông tin sai lệch cũng được hạn chế.
Theo TS. Tạ Bích Loan, đại diện Media AI Lab, trước sự bùng nổ của thông tin đa chiều, năng lực tiếp nhận và kiểm chứng thông tin cần trở thành một kỹ năng thiết yếu của người trẻ. Việc không vội vàng tin tưởng, chia sẻ hoặc đưa ra kết luận trước những thông tin chưa được xác thực là bước đầu tiên để hạn chế sự lan truyền của tin giả. Cùng với đó, tư duy phản biện và thói quen đánh giá nguồn tin giúp người dùng chủ động hơn trước lượng thông tin khổng lồ được tạo ra và phân phối mỗi ngày trên không gian mạng.
Nhận diện những “bẫy nhận thức”
Một trong những nội dung đáng chú ý của chương trình là phân tích các hình thức thông tin sai lệch và những “bẫy nhận thức” thường gặp trên môi trường số.
Bà Nguyễn Khánh Vân, đại diện Liên minh Niềm tin số, đã chia sẻ những tình huống cụ thể để người tham gia nhận diện cách thông tin có thể được thiết kế nhằm tác động đến cảm xúc, niềm tin và hành vi của người tiếp nhận.
Trong thực tế, người dùng không phải lúc nào cũng bị thuyết phục bởi một thông tin vì thông tin đó chính xác. Nhiều khi, họ tin bởi nội dung đánh trúng cảm xúc, củng cố quan điểm vốn có hoặc được nhiều người xung quanh chia sẻ.
Đây chính là điểm mà những “bẫy nhận thức” có thể phát huy tác động. Một thông tin được trình bày theo cách gây sợ hãi, phẫn nộ hoặc kích thích sự tò mò có thể khiến người tiếp nhận phản ứng ngay lập tức thay vì dành thời gian kiểm chứng.
Vì vậy, phòng vệ số không chỉ là biết sử dụng một công cụ kiểm chứng mà trước hết là khả năng nhận biết trạng thái tâm lý của chính mình khi tiếp nhận thông tin.
Học cách kiểm chứng từ những tình huống thực tế
Điểm nhấn của chương trình là các hoạt động thực hành. Thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức lý thuyết, sinh viên trực tiếp phân tích tình huống, truy xuất nguồn thông tin, đối chiếu dữ liệu và áp dụng một số công cụ hỗ trợ kiểm chứng.
Thông qua các bài tập, người tham gia từng bước tiếp cận quy trình kiểm chứng thông tin, từ xác định nguồn gốc nội dung, đánh giá mức độ tin cậy của nguồn, kiểm tra các dấu hiệu bất thường đến đối chiếu thông tin từ nhiều nguồn độc lập trước khi đưa ra kết luận.
Cách tiếp cận này giúp sinh viên nhận thấy rằng kiểm chứng thông tin không nhất thiết phải là một quy trình phức tạp. Quan trọng hơn là hình thành thói quen dừng lại, đặt câu hỏi và kiểm tra trước khi tin hoặc chia sẻ.
Em Lê Thanh Lâm, sinh viên năm thứ ba Học viện Ngoại giao, cho biết chương trình đã giúp bản thân thay đổi cách tiếp nhận thông tin trên không gian mạng.
“Trước đây, đôi khi em tiếp nhận hoặc chia sẻ thông tin theo cảm xúc, đặc biệt với những nội dung đang được nhiều người quan tâm. Sau chương trình, em nhận ra cần chậm lại để kiểm tra nguồn tin và đối chiếu thông tin trước khi đưa ra kết luận. Những bài tập thực hành cũng giúp em hiểu rõ hơn cách có thể chủ động bảo vệ mình trước tin giả và các nội dung được tạo bởi AI”, Thanh Lâm chia sẻ.
Từ kỹ năng cá nhân đến trách nhiệm cộng đồng
Theo Ban tổ chức, mục tiêu của chương trình không chỉ dừng lại ở việc cung cấp kiến thức về nhận diện tin giả, mà hướng tới hình thành thói quen tiếp nhận thông tin có trách nhiệm trong cộng đồng người trẻ.
Trong môi trường số, mỗi lượt thích, bình luận hay chia sẻ đều có thể góp phần đưa một thông tin tiếp cận thêm nhiều người. Vì vậy, trách nhiệm đối với tính xác thực của thông tin không chỉ thuộc về cơ quan báo chí, nền tảng công nghệ hay các cơ quan quản lý, mà còn gắn với hành vi của từng người dùng.
Từ việc kiểm tra nguồn gốc, đối chiếu dữ liệu đến cân nhắc tác động của mỗi lượt chia sẻ, những kỹ năng tưởng như đơn giản này có thể tạo nên một “hàng rào” quan trọng trước sự lan truyền của thông tin sai lệch.
Trong bối cảnh AI tiếp tục phát triển với tốc độ nhanh, ranh giới giữa nội dung do con người tạo ra và nội dung do máy tạo ra sẽ ngày càng khó nhận biết bằng cảm quan thông thường. Khi đó, năng lực kiểm chứng và tư duy phản biện càng trở thành một thành tố quan trọng của năng lực số.
Chương trình “Chiến dịch Tin AI?: Kiểm chứng tin giả - Nhận diện bẫy nhận thức và kỹ năng phòng vệ số” vì thế không chỉ cung cấp thêm kiến thức cho sinh viên, mà còn đặt ra một yêu cầu rộng hơn: xây dựng văn hóa “kiểm trước - tin sau” trong cộng đồng.
Ban tổ chức kỳ vọng những sinh viên tham gia chương trình sẽ tiếp tục lan tỏa kỹ năng kiểm chứng thông tin tới bạn bè và cộng đồng, đặc biệt trong bối cảnh AI vừa mở ra những cơ hội chưa từng có cho sáng tạo và tiếp cận tri thức, vừa đặt ra những thách thức ngày càng lớn đối với tính xác thực của thông tin trên không gian mạng.
Trong kỷ nguyên AI, có lẽ “lá chắn” hiệu quả nhất trước tin giả không chỉ nằm ở công nghệ, mà bắt đầu từ một thói quen rất đơn giản của mỗi người: chậm lại một nhịp, kiểm chứng trước khi tin và có trách nhiệm trước khi chia sẻ.
