Phẩm giá của doanh nghiệp và năng lực cạnh tranh quốc gia
Sự kiện do Báo Văn hóa phối hợp cùng Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa thành phố Hà Nội tổ chức dưới sự chỉ đạo của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam và dấu mốc 70 năm ngày thành lập Báo Văn hóa. Hơn 300 đại biểu đại diện các cơ quan quản lý Trung ương, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, giới nghiên cứu kinh tế cùng đông đảo doanh nhân đã cùng ngồi lại để đối diện với câu hỏi mang tính sinh tồn: Đâu là điểm tựa dài hạn cho sức mạnh của doanh nghiệp Việt Nam trong thời đại mới?
Phát biểu khai mạc Diễn đàn, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng khẳng định, các định hướng lớn từ Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa và Quyết định số 1157 của Thủ tướng Chính phủ về khung chuẩn mực đạo đức, văn hóa kinh doanh đã xác lập một quan điểm nhất quán: Văn hóa không thể đứng ngoài các dòng chảy kinh tế, càng không phải món đồ trang sức gắn thêm khi doanh nghiệp đã dư dả, mà chính là nguồn lực nội sinh quyết định năng lực tự chủ và sức cạnh tranh của cả nền kinh tế.
Khoảng cách giữa nhận thức và thực tế điều hành
Báo cáo đề dẫn của Tổng Biên tập Báo Văn hóa Nguyễn Anh Vũ mở đầu bằng những số liệu thực tế đầy sức nặng. Trong năm 2025, cả nước ghi nhận gần 297,5 nghìn doanh nghiệp gia nhập và quay lại hoạt động, song cũng chứng kiến tới 227,2 nghìn doanh nghiệp phải rút lui khỏi thương trường. Tỷ lệ đào thải lớn cho thấy môi trường kinh doanh luôn sàng lọc vô cùng khắc nghiệt.
Trên thị trường hiện đại, vốn có thể huy động, công nghệ có thể mua về, mô hình kinh doanh có thể sao chép nhanh chóng, nhưng điều đối thủ không thể bắt chước chính là cách thức một tổ chức tư duy, cách thức con người làm việc với nhau, bản lĩnh ra quyết định của người lãnh đạo và cách ứng xử nhất quán với khách hàng, người lao động và xã hội.
Dẫn chứng từ khảo sát 505 doanh nghiệp do Viện Phát triển Doanh nghiệp thuộc VCCI và Blue C công bố cuối năm 2025, ông Nguyễn Anh Vũ chỉ rõ điểm trung bình mức độ trưởng thành văn hóa chỉ đạt 43,84 trên thang điểm 100, và chưa đầy 28 phần trăm doanh nghiệp chạm tới hai cấp độ thực thi cao nhất. Khoảng cách từ nhận thức trên giấy tờ đến hành vi ứng xử thường nhật của đội ngũ nhân sự vẫn là một thách thức lớn.
Tổng Biên tập Báo Văn hóa nhấn mạnh: “Niềm tin cũng là vốn; uy tín cũng là tài sản; đạo đức cũng tạo ra giá trị kinh tế. Công nghệ có thể giúp doanh nghiệp đi nhanh hơn, nhưng văn hóa quyết định doanh nghiệp đi nhanh theo hướng nào và có thể đi được bao xa. Văn hóa thực sự mạnh không phải khi mọi nhân viên đều thuộc lòng giá trị cốt lõi, mà khi những giá trị ấy được thể hiện trong cách họ làm việc ngay cả khi không có người giám sát.”
Đoạn tuyệt thói quen kinh doanh chụp giật
Tiếp cận vấn đề dưới góc nhìn lịch sử kinh tế, Tiến sĩ Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, đã thẳng thắn mổ xẻ những hạn chế cố hữu trong tâm lý kinh doanh truyền thống.
Nền văn minh lúa nước và nếp sống làng xã để lại cho người Việt tinh thần đoàn kết, lòng yêu nước và khả năng thích nghi linh hoạt trong gian khó. Nhưng mặt trái của căn cốt này là tầm nhìn ngắn hạn, tâm lý cục bộ địa phương, coi trọng quan hệ cá nhân hơn nguyên tắc thượng tôn pháp luật, và thói quen dĩ hòa vi quý dẫn đến sự xuê xoa trước cái sai. Sự linh hoạt nếu thiếu rường cột kỷ cương sẽ biến tướng thành thói cơ hội, toan tính ăn xổi, chụp giật và đầu cơ.
Đó là căn nguyên lý giải vì sao một dân tộc thông minh, chịu khó, từng bách chiến bách thắng trong chiến tranh lại gặp nhiều lúng túng trong phát triển kinh tế thời bình. Tiến sĩ Trần Đình Thiên chỉ ra những nghịch lý lịch sử đau xót: “Dân tộc thông minh, chăm chỉ, có khát vọng dân giàu nhưng lại giàu ghét, nghèo khinh, thông minh diệt; tại sao những xứ địa linh nhân kiệt lại nghèo lâu, khó giàu?”
Để vượt qua những rào cản đó, Tiến sĩ Trần Đình Thiên nhấn mạnh văn hóa doanh nghiệp Việt Nam buộc phải bước ra khỏi tư duy khép kín và bảo tồn theo kiểu thờ cúng để bước thẳng xuống thương trường cạnh tranh trần thế, bình đẳng, tự do và minh bạch. Trục dẫn dắt của thời kỳ mới phải là tinh thần doanh nhân thực thụ, giàu bản lĩnh, thượng tôn pháp luật và dám đua tranh quốc tế, lấy tinh hoa văn hóa dân tộc làm nền tảng để khẳng định vị thế độc lập, tự chủ và tự cường.
Hành động thực chất và chuẩn mực đo lường
Đặt vấn đề từ góc độ hành động, ông Hồ Anh Tuấn, Trưởng Ban Tổ chức 248, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa Doanh nghiệp Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho rằng văn hóa phải được nhận diện qua chính cách thức doanh nghiệp vận hành hằng ngày. Một doanh nghiệp tuyên bố coi trọng chất lượng nhưng chỉ khen thưởng theo sản lượng thì thực chất đang khuyến khích bỏ qua lỗi; một ban lãnh đạo kêu gọi phối hợp nhưng lại giao các mục tiêu đối nghịch sẽ tự tay làm suy yếu sức mạnh hợp tác.
Chuyển hóa văn hóa thành năng lực cạnh tranh đòi hỏi bốn cơ chế: giữ chữ tín để giảm chi phí nghi ngờ; thiết lập kỷ luật phối hợp đi liền với cơ chế báo cáo lỗi sớm; xây dựng môi trường dung nạp ý kiến khác biệt để kích thích tinh thần học hỏi; và tạo dựng bản sắc riêng biệt trong từng sản phẩm.
Ông Hồ Anh Tuấn đúc kết: “Một hợp đồng có thể được ký bằng năng lực chào hàng; nhưng để khách hàng ký lần thứ hai, doanh nghiệp phải chứng minh chất lượng và sự tin cậy. Đoàn kết phải chứa được ý kiến khác biệt; khi đồng thuận trở thành im lặng, doanh nghiệp có thể mất thông tin cần thiết để quyết định. Đặc biệt, không thể lấy lợi nhuận làm điều kiện để giữ liêm chính hay tôn trọng con người.”
Nhằm đưa văn hóa kinh doanh thành hiện thực đo lường được, ông Hồ Anh Tuấn đã công bố đề xuất Khung hành động chiến lược giai đoạn 2026 – 2035 dựa trên mô hình 9 cấu phần, 4 chương trình và 2 đề án lớn. Điểm cốt tử của khung hành động này là tính thực chất. Việc đánh giá và tôn vinh văn hóa doanh nghiệp phải dựa trên dữ liệu vận hành và kết quả cụ thể, kiên quyết loại bỏ mọi biểu hiện hình thức, với phương châm hành động xuyên suốt: “Nói 1 – làm 10 – đo được – tạo giá trị thật.”
Thể chế chia sẻ rủi ro và văn hóa dám đổi mới
Bàn về mối quan hệ giữa văn hóa và công nghệ, Tiến sĩ Chử Đức Hoàng, Chánh Văn phòng Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, đã làm rõ các đòn bẩy chính sách hiện hành.
Nghị quyết số 57 của Trung ương đặt mục tiêu đến năm 2030 có trên 40 phần trăm doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo. Về mặt pháp lý, văn hóa đổi mới sáng tạo đã được luật hóa tại Điều 38 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đáng chú ý, Điều 9 của đạo luật này quy định cơ chế không phải hoàn trả kinh phí nhà nước đối với các nhiệm vụ thất bại khách quan nếu doanh nghiệp đã tuân thủ đúng quy trình phòng ngừa rủi ro.
Bên cạnh đó, chính sách thuế hiện hành cho phép tính chi phí được trừ khi xác định thuế thu nhập doanh nghiệp đối với hoạt động nghiên cứu và phát triển lên tới 200 phần trăm chi phí thực tế, đồng thời cho phép trích lập tối đa 20 phần trăm thu nhập tính thuế hằng năm vào Quỹ phát triển khoa học và công nghệ của doanh nghiệp.
Tiến sĩ Chử Đức Hoàng chỉ rõ: “Phép thử của văn hóa sáng tạo nằm ở cách ứng xử với một đề xuất khác thông lệ: Người lao động được lắng nghe hay phải làm như cũ? Thử nghiệm chưa thành công được phân tích để học hỏi hay chỉ để tìm người chịu lỗi? Đổi mới có trách nhiệm phải bảo vệ quyền lợi khách hàng, tôn trọng người lao động và không đánh đổi niềm tin lấy tốc độ. Chính sách có thể mở đường và chia sẻ một phần rủi ro, nhưng không thay thế được quyết tâm của người đứng đầu.”
Dưới góc nhìn quản trị nội bộ, ông Lê Quang Vũ, Tổng Giám đốc Blue C, đã chỉ ra những ngộ nhận kìm hãm sức sáng tạo. Đổi mới không nhất thiết phải là các phát minh vĩ mô hay dự án công nghệ đồ sộ, mà thường bắt đầu từ việc cắt giảm một công đoạn thừa trong quy trình hoặc giảm bớt sự khó chịu cho khách hàng. Đổi mới cũng không phải việc riêng của phòng nghiên cứu phát triển, mà thuộc về những nhân sự tuyến đầu thường xuyên cọ xát với thực tế.
Ông Lê Quang Vũ phân tích: “Đổi mới sáng tạo không phải là lớp sơn hiện đại phủ lên một hệ thống cũ. Nó là khả năng làm mới từ bên trong: làm mới cách nghĩ, cách hỏi, cách ra quyết định, cách cộng tác, cách học từ sai lầm và cách tạo ra giá trị. Một tổ chức không thể vừa đòi hỏi nhân viên đổi mới, vừa duy trì cơ chế phê duyệt nhiều tầng và trừng phạt mọi sai số. Câu hỏi đúng phải là: Trong tổ chức này, một người bình thường có thể nhìn thấy vấn đề, nói lên ý tưởng, được trao cơ hội thử nghiệm, được học từ kết quả và được ghi nhận vì đã góp phần làm mọi thứ tốt hơn hay không?”
Trách nhiệm của người đứng đầu đối với vận mệnh tổ chức
Tại phiên bế mạc, Giáo sư, Tiến sĩ Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa thành phố Hà Nội, đã đúc kết bốn định hướng trọng tâm: đặt văn hóa vào trung tâm của chiến lược phát triển; người đứng đầu phải chịu trách nhiệm cao nhất về chất lượng văn hóa của tổ chức; xây dựng tinh thần học hỏi để làm chủ công nghệ; và kết nối văn hóa của từng doanh nghiệp để bồi đắp uy tín chung cho cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam.
Giáo sư, Tiến sĩ Mạc Quốc Anh nhấn mạnh, bản lĩnh của người lãnh đạo được thử thách rõ nhất trong những thời khắc gian nan: “Văn hóa được thể hiện rõ nhất trong những quyết định khó: giữ cam kết khi lợi nhuận bị thu hẹp; minh bạch khi xảy ra sai sót; bảo vệ quyền lợi chính đáng của người lao động khi doanh nghiệp gặp khó khăn.”
Để biến tinh thần của Diễn đàn thành hiện thực, đại diện Hiệp hội đề nghị mỗi doanh nghiệp hãy bắt tay ngay vào việc chọn một vấn đề cấp thiết như chất lượng phục vụ, tính kỷ luật hay sự minh bạch nội bộ để cải thiện thực chất.
Giáo sư, Tiến sĩ Mạc Quốc Anh khẳng định: “Khát vọng làm giàu chính đáng, khi gắn với tinh thần thượng tôn pháp luật và trách nhiệm xã hội, sẽ tạo nên những doanh nghiệp có giá trị lâu dài. Tôi mong mỗi doanh nhân coi việc xây dựng một tổ chức tử tế, có năng lực và đáng tin cậy là phần đóng góp của mình cho đất nước. Từng doanh nghiệp giữ được chữ tín sẽ góp phần tạo nên một nền kinh tế đáng tin cậy. Khi văn hóa trở thành nền tảng của quản trị, hợp tác và đổi mới, chúng ta tạo ra lợi thế cạnh tranh có chiều sâu cho quốc gia, đồng thời đặt nền móng cho sự thịnh vượng được gìn giữ qua nhiều thế hệ.”
